{"id":3947,"date":"2025-03-29T11:42:53","date_gmt":"2025-03-29T11:42:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.sp0m.org\/?p=3947"},"modified":"2025-03-29T11:42:53","modified_gmt":"2025-03-29T11:42:53","slug":"%e0%a4%9f%e0%a4%be%e0%a4%87%e0%a4%97%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%9c%e0%a4%bc%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%b5-%e0%a4%87%e0%a4%a8-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%a1%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%aa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/%e0%a4%9f%e0%a4%be%e0%a4%87%e0%a4%97%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%9c%e0%a4%bc%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%b5-%e0%a4%87%e0%a4%a8-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%a1%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%aa\/","title":{"rendered":"\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u095b\u0930\u094d\u0935 \u0907\u0928 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e | \u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0915\u094d\u092f\u093e \u0939\u0948?"},"content":{"rendered":"<p>\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u0936\u094d\u0930\u0943\u0902\u0916\u0932\u093e (Food Chain) \u0915\u093e \u0936\u0940\u0930\u094d\u0937 \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0907\u0938 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0930, \u0907\u0938\u0915\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u0915\u0940 \u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0947 \u0905\u0938\u094d\u0924\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u091c\u0930\u0941\u0930\u0940 \u0939\u0948\u0964\u00a0<strong>Tiger reserves in India<\/strong>\u00a0\u0914\u0930\u00a0<strong>\u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930<\/strong> \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0924 \u0915\u0930\u0947\u0902\u0917\u0947|<\/p>\n<h3 id=\"h-tiger-reserves-in-india-in-hindi\"><span id=\"Tiger_reserves_in_India_in_Hindi\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>Tiger reserves in India in Hindi<\/strong><\/h3>\n<p>Tiger Reserve \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u092c\u093e\u0918 \u0915\u0940 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u0930\u0916\u0930\u0916\u093e\u0935 \u0915\u094b \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0915\u094b \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0918\u094b\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0926\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948| \u0907\u0938 \u0906\u0930\u094d\u091f\u093f\u0915\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u0939\u092e Tiger Reserves in India \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0939\u093f\u0902\u0926\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0924 \u0915\u0930\u0947\u0902\u0917\u0947|<\/p>\n<h3 id=\"h-project-tiger-kya-hai\"><span id=\"Project_Tiger_kya_hai\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>Project Tiger kya hai?<\/strong><\/h3>\n<ul>\n<li>\u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0932\u0941\u092a\u094d\u0924\u092a\u094d\u0930\u093e\u092f \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u091a\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937 1973 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0932\u0949\u0928\u094d\u091a \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<li>1973-2016 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u094c \u0930\u093f\u091c\u093c\u0930\u094d\u0935 \u0938\u0947 \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0939\u094b\u0915\u0930 \u092f\u0939 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u092a\u091a\u093e\u0938 \u0924\u0915 \u092c\u0922\u093c \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092f\u0947 Tiger Reserves \u0915\u0941\u0932 71027.10 \u0935\u0930\u094d\u0917 \u0915\u093f\u092e\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u092b\u0948\u0932\u0947 \u0939\u0948|<\/li>\n<li>2006 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0938\u093f\u0930\u094d\u092b 1,411 \u0925\u0940 \u091c\u094b \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e \u0915\u093e \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0925\u0940\u0964 \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0915\u0908 \u0917\u0948\u0930 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0906\u0917\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 \u0939\u093e\u0925 \u092e\u093f\u0932\u093e\u092f\u093e \u0924\u093e\u0915\u093f \u092f\u0939 \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0939\u094b \u0938\u0915\u0947 \u0915\u093f \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u092c\u0922\u093c\u0947\u0964<\/li>\n<li>\u090f\u0915 \u0926\u0936\u0915 \u092e\u0947\u0902, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0928\u0947 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u093e\u0924\u093e\u0930 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0926\u0947\u0916\u0940 \u0939\u0948\u0964 2014 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0902\u0924\u093f\u092e census \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0938\u0947 \u091c\u0928\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0932\u0917\u092d\u0917 33% \u092c\u0922\u093c \u0917\u0908 \u0939\u0948|<\/li>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u091c\u0902\u0917\u0932\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 2,967 \u092c\u093e\u0918 \u0939\u0948\u0902|<\/li>\n<\/ul>\n<h3 id=\"h-national-tiger-conservation-authority-ntca\"><span id=\"%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%98_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3_%E0%A4%AF%E0%A4%BE_National_Tiger_Conservation_Authority_NTCA\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0927\u093f\u0915\u0930\u0923 \u092f\u093e National Tiger Conservation Authority (NTCA)<\/strong><\/h3>\n<p>\u0928\u0947\u0936\u0928\u0932 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0915\u0902\u091c\u093c\u0930\u094d\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0905\u0925\u0949\u0930\u093f\u091f\u0940 (NTCA), \u090f\u0915 \u0935\u0948\u0927\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0935\u0928\u094d\u092f\u091c\u0940\u0935 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e, 1972 \u092e\u0947\u0902 \u0926\u093f\u090f \u0917\u090f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u0942\u0930\u093e \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948| \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0936\u093e\u0938\u0928 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0927\u093f\u0915\u0930\u0923 (NTCA) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0902|<\/p>\n<p>NTCA \u091a\u093e\u0930 \u0938\u093e\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u092c\u093e\u0930 \u092c\u093e\u0918, \u0938\u0939-\u0936\u093f\u0915\u093e\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902, \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0928\u093f\u0935\u093e\u0938 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0915\u093e \u0926\u0947\u0936 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u0915\u093e \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948|<\/p>\n<h3 id=\"h-\"><span id=\"%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A5%9B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5_%E0%A4%87%E0%A4%A8_%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%87_%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A5%9C%E0%A5%87_%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u095b\u0930\u094d\u0935 \u0907\u0928 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e<\/strong>\u00a0\u0938\u0947 \u091c\u0941\u095c\u0947 \u0924\u0925\u094d\u092f<\/h3>\n<ul>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u0928\u093e\u0917\u093e\u0930\u094d\u091c\u0941\u0928\u0938\u093e\u0917\u0930 \u0936\u094d\u0930\u0940\u0936\u0948\u0932\u092e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u093c\u0930\u094d\u0935 (\u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936, \u0924\u0947\u0932\u0902\u0917\u093e\u0928\u093e) \u0939\u0948|<\/li>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u091b\u094b\u091f\u093e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u092c\u094b\u0930 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 (\u092e\u0939\u093e\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930) \u0939\u0948|<\/li>\n<li>\u0928\u093e\u0917\u092a\u0941\u0930 \u0915\u094b \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u2018\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0915\u0948\u092a\u093f\u091f\u0932\u2019 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092d\u0940 \u091c\u093e\u0928\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948|<\/li>\n<li>\u0905\u0915\u0947\u0932\u0947 \u0935\u093f\u0926\u0930\u094d\u092d \u092e\u0947\u0902 (\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0940 \u0928\u093e\u0917\u092a\u0941\u0930 \u0921\u093f\u0935\u0940\u091c\u093c\u0928 \u0938\u0939\u093f\u0924) 13 Tiger Reserve \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a 24% \u092e\u0943\u0924\u094d\u092f\u0941 \u0926\u0930 \u0905\u0935\u0948\u0927 \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930, \u092e\u0928\u0941\u0937\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092c\u0922\u093c\u0924\u0947 \u0938\u0902\u0918\u0930\u094d\u0937 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0939\u0948\u0964 \u091c\u094b \u090f\u0915 \u0914\u0930 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e \u0915\u093e \u0935\u093f\u0937\u092f \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<h3 id=\"h-\"><span id=\"%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%98_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82_%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>\u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938<\/strong><\/h3>\n<ul>\n<li>\u092a\u093e\u0902\u091a\u0935\u0947 \u091a\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u092e\u0947\u0902, NTCA \u0928\u0947 \u0905\u092a\u0928\u0947 \u092c\u093e\u0918 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0915\u0947 \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0915 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0918\u094b\u0937\u0923\u093e \u0915\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092e\u0941\u0926\u094d\u0926\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u092e\u093e\u0927\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092d\u093e\u0930\u0924 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u0947\u0902\u091c \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u0915\u0947 Global Tiger Forum \u0915\u093e \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0915 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u0909\u092a\u092e\u0939\u093e\u0926\u094d\u0935\u0940\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0918 \u091c\u0928\u0917\u0923\u0928\u093e-2018 \u0915\u094b \u092a\u0942\u0930\u093e \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092d\u0942\u091f\u093e\u0928, \u0928\u0947\u092a\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u092c\u093e\u0902\u0917\u094d\u0932\u093e\u0926\u0947\u0936 \u0928\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0939\u093e\u0925 \u092e\u093f\u0932\u093e\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<li>\u091a\u0940\u0928 \u0914\u0930 \u0928\u0947\u092a\u093e\u0932 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092d\u0940 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0928\u0947 Tiger Conservation \u0914\u0930 \u0905\u0935\u0948\u0927 \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u093e\u0930 \u0915\u094b \u0930\u094b\u0915\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u092e\u091d\u094c\u0924\u0947 \u0915\u0930\u0947 \u0939\u0948|<\/li>\n<li>2018 \u0915\u0940 \u091c\u0928\u0917\u0923\u0928\u093e \u0915\u0940 \u0917\u0923\u0928\u093e \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f, NTCA \u0928\u0947 \u2018M-Stripes\u2019 \u0928\u093e\u092e \u0915\u093e \u090f\u0915 \u090f\u0902\u0921\u094d\u0930\u0949\u0907\u0921 \u0910\u092a \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092c\u093e\u0918 \u091c\u0928\u0917\u0923\u0928\u093e 2018 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915\u0924\u093e \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u094b\u0924\u094d\u0924\u0930 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u0915\u0935\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0925\u093e \u091c\u094b \u092a\u093f\u091b\u0932\u0940 \u091c\u0928\u0917\u0923\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<h4 id=\"h-major-threats-to-tiger-population\"><span id=\"Major_threats_to_Tiger_Population\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>Major threats to Tiger Population<\/strong><\/h4>\n<p>\u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u090f\u0936\u093f\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0909\u0937\u094d\u0923\u0915\u091f\u093f\u092c\u0902\u0927\u0940\u092f \u091c\u0902\u0917\u0932\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0926\u0947\u0916\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0905\u0902\u0924\u0930\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f \u092c\u0924\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948 \u0915\u093f \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u0915\u092e \u0939\u094b \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<p>IUCN \u0930\u0947\u0921 \u0938\u0942\u091a\u0940 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u092c\u093e\u0918 \u090f\u0915 \u0932\u0941\u092a\u094d\u0924\u092a\u094d\u0930\u093e\u092f \u091c\u093e\u0928\u0935\u0930 \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0938 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u092e\u0928\u0947 \u0905\u0935\u0948\u0927 \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930, \u0928\u093f\u0935\u093e\u0938 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0928\u093e\u0936, \u0905\u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0906\u0926\u093f \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0916\u0924\u0930\u0947 \u0939\u0948\u0902| \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0916\u093e\u0932, \u0939\u0921\u094d\u0921\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u092e\u093e\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u093e\u0930 \u0926\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<h3 id=\"h-list-of-all-tiger-reserves-in-india-in-hindi\"><span id=\"List_of_All_Tiger_Reserves_in_India_in_Hindi\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>List of All Tiger Reserves in India in Hindi<\/strong><\/h3>\n<figure class=\"wp-block-table\">\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>1<\/td>\n<td>Bandipur (1973-74)<\/td>\n<td>Karnataka<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2<\/td>\n<td>Corbett (1973-74)<\/td>\n<td>Uttarakhand<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><\/td>\n<td>Amangarh (buffer of Corbett TR) Uttar Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>3<\/td>\n<td>Kanha (1973-74)<\/td>\n<td>Madhya Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>4<\/td>\n<td>Manas (1973-74)<\/td>\n<td>Assam<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>5<\/td>\n<td>Melghat (1973-74)<\/td>\n<td>Maharashtra<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>6<\/td>\n<td>Palamau (1973-74)<\/td>\n<td>Jharkhand<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>7<\/td>\n<td>Ranthambore (1973-74)<\/td>\n<td>Rajasthan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>8<\/td>\n<td>Similipal (1973-74)<\/td>\n<td>Odisha<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>9<\/td>\n<td>Sunderbans (1973-74)<\/td>\n<td>West Bengal<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>10<\/td>\n<td>Periyar (1978-79)<\/td>\n<td>Kerala<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>11<\/td>\n<td>Sariska (1978-79)<\/td>\n<td>Rajasthan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>12<\/td>\n<td>Buxa (1982-83)<\/td>\n<td>West Bengal<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>13<\/td>\n<td>Indravati (1982-83)<\/td>\n<td>Chhattisgarh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>14<\/td>\n<td>Namdapha (1982-83)<\/td>\n<td>Arunachal Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>15<\/td>\n<td>Dudhwa (1987-88)<\/td>\n<td>Uttar Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>16<\/td>\n<td>Kalakad-Mundanthurai (1988-89)<\/td>\n<td>Tamil Nadu<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>17<\/td>\n<td>Valmiki (1989-90)<\/td>\n<td>Bihar<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>18<\/td>\n<td>Pench (1992-93)<\/td>\n<td>Madhya Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>19<\/td>\n<td>Tadoba-Andhari (1993-94)<\/td>\n<td>Maharashtra<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>20<\/td>\n<td>Bandhavgarh (1993-94)<\/td>\n<td>Madhya Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>21<\/td>\n<td>Panna (1994-95)<\/td>\n<td>Madhya Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>22<\/td>\n<td>Dampa (1994-95)<\/td>\n<td>Mizoram<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>23<\/td>\n<td>Bhadra (1998-99)<\/td>\n<td>Karnataka<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>24<\/td>\n<td>Pench (1998-99)<\/td>\n<td>Maharashtra<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>25<\/td>\n<td>Pakke (1999-2000)<\/td>\n<td>Arunachal Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>26<\/td>\n<td>Nameri (1999-2000)<\/td>\n<td>Assam<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>27<\/td>\n<td>Satpura (1999-2000)<\/td>\n<td>Madhya Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>28<\/td>\n<td>Anamalai (2025-09)<\/td>\n<td>Tamil Nadu<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>29<\/td>\n<td>Udanti-Sitanadi (2008-09)<\/td>\n<td>Chattisgarh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>30<\/td>\n<td>Satkosia (2008-09)<\/td>\n<td>Odisha<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>31<\/td>\n<td>Kaziranga (2025-09)<\/td>\n<td>Assam<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>32<\/td>\n<td>Achanakmar (2025-09)<\/td>\n<td>Chattisgarh<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>33<\/td>\n<td>Dandeli-Anshi (Kali) (2025-09)<\/td>\n<td>Karnataka<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/figure>\n<figure class=\"wp-block-table\">\n<table style=\"width: 51.3377%;height: 408px\">\n<tbody>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">34<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Sanjay-Dubri (2025-09)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Madhya Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">35<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Mudumalai (2025-09)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Tamil Nadu<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">36<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Nagarahole (2025-09)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Karnataka<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">37<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Parambikulam (2025-09)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Kerala<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">38<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Sahyadri (2025-10)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Maharashtra<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">39<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Biligiri Ranganatha Temple (2010-11)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Karnataka<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">40<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Kawal (2025-13)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Telangana<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">41<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Sathyamangalam (2025-14)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Tamil Nadu<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">42<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Mukandra Hills (2025-14)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Rajasthan<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">43<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Nawegaon-Nagzira (2025-14)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Maharashtra<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">44<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Nagarjunsagar Srisailam (1982-83)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Andhra Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">45<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Amrabad (2025)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Telangana<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">46<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Pilibhit (2025)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Uttar Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">47<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Bor (2025)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Maharashtra<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">48<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Rajaji (2025)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Uttarakhand<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">49<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Orang (2025)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Assam<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"height: 24px\">\n<td style=\"height: 24px\">50<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Kamlang (2025)<\/td>\n<td style=\"height: 24px\">Arunachal Pradesh<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/figure>\n<h3 id=\"h-new-tiger-reserves-in-india\"><span id=\"New_Tiger_Reserves_in_India\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>New Tiger Reserves in India<\/strong><\/h3>\n<p>\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902, \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0927\u093f\u0915\u0930\u0923 \u0928\u0947 \u091a\u093e\u0930 \u0928\u090f \u092c\u093e\u0918 \u0905\u092d\u094d\u092f\u093e\u0930\u0923\u094d\u092f \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0938\u0939\u092e\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924 \u0915\u0940 \u0939\u0948-<\/p>\n<ul>\n<li>\u0938\u0941\u0928\u092c\u0947\u0921\u093e (\u0913\u0921\u093f\u0936\u093e),<\/li>\n<li>\u0930\u093e\u0924\u093e\u092a\u093e\u0928\u0940 (\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936)<\/li>\n<li>\u0913\u0930\u0902\u0917 (\u0905\u0938\u092e)<\/li>\n<li>\u0917\u0941\u0930\u0941 \u0918\u093e\u0938\u0940\u0926\u093e\u0938 (\u091b\u0924\u094d\u0924\u0940\u0938\u0917\u0922\u093c)<\/li>\n<\/ul>\n<h4 id=\"h--1\"><span id=\"%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%98_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F_%E0%A4%B9%E0%A4%AE_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82_%E0%A4%B9%E0%A5%88\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>\u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0939\u092e\u00a0 \u0915\u094d\u092f\u093e\u00a0 \u0915\u0930\u00a0 \u0938\u0915\u0924\u0947\u0902 \u0939\u0948?<\/strong><\/h4>\n<p>\u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923, \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930, \u092c\u093e\u0918 \u0909\u092a\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0926\u0947\u0936 \u0915\u0947 \u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u090f\u0915 \u0938\u093e\u092e\u0942\u0939\u093f\u0915 \u091c\u093f\u092e\u094d\u092e\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 \u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915 \u091c\u0902\u0917\u0932\u0940 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u0926\u0947 \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948| \u0907\u0938 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0941\u091b \u0938\u0941\u091d\u093e\u0935 \u0939\u0948\u0902:<\/p>\n<ul>\n<li>\u091c\u0902\u0917\u0932\u0940 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u093f\u0924\u0928\u093e \u0939\u094b \u0938\u0915\u0947 \u0909\u0924\u0928\u093e \u091c\u093e\u0928\u0947\u0902|<\/li>\n<li>\u0905\u0935\u0948\u0927 \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u093e\u0928\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u0939\u094b\u0928\u0947 \u092a\u0930, \u092c\u093f\u0928\u093e \u0926\u0947\u0930\u0940 \u0915\u093f\u090f \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0935\u0928 \u0935\u093f\u092d\u093e\u0917 \u0915\u094b \u0938\u0942\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0947\u0902|<\/li>\n<li>\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0932\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0915\u094d\u0930\u0949\u092a \u092a\u0948\u091f\u0930\u094d\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u091a\u093e\u0928\u0915 \u092c\u0926\u0932\u093e\u0935, \u092d\u0942\u092e\u093f \u0915\u0947 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917, \u0906\u0930\u094d\u0926\u094d\u0930\u092d\u0942\u092e\u093f \u0914\u0930 \u0928\u0926\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0926\u0942\u0937\u093f\u0924 \u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u094d\u0930\u0947\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0930\u0947\u0902|<\/li>\n<\/ul>\n<h4 id=\"h--2\"><span id=\"%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B2_%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%86_%E0%A4%B9%E0%A5%88\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>\u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0915\u093f\u0924\u0928\u093e \u0938\u092b\u0932 \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948?<\/strong><\/h4>\n<p>1973 \u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u0920\u094b\u0938 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923, \u0905\u0915\u0947\u0932\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902, 13 \u092c\u093e\u0918 \u0930\u0947\u0902\u091c \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<p>\u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0905\u092a\u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092b\u0932 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0932\u0941\u092a\u094d\u0924\u092a\u094d\u0930\u093e\u092f \u092c\u093e\u0918, \u0939\u092e\u093e\u0930\u0947 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092a\u0936\u0941, \u0915\u094b \u090f\u0915 \u0938\u0941\u0928\u0939\u0930\u093e \u092d\u0935\u093f\u0937\u094d\u092f \u0926\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<p>\u0938\u092e\u0915\u093e\u0932\u0940\u0928 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0926\u0943\u0936\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902, \u0907\u0938 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938 \u0915\u093e \u0936\u093e\u092f\u0926 \u0939\u0940 \u0915\u094b\u0908 \u0938\u093e\u0928\u0940 \u0939\u094b\u0964<\/p>\n<h3 id=\"h-states-that-implemented-project-tiger\"><span id=\"States_that_implemented_Project_Tiger\" class=\"ez-toc-section\"><\/span><strong>States that implemented Project Tiger<\/strong><\/h3>\n<p>\u092c\u093e\u0918 \u0939\u092e\u093e\u0930\u0947 18 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u093e\u090f \u091c\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902 \u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936, \u0905\u0930\u0941\u0923\u093e\u091a\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936, \u0905\u0938\u092e, \u092c\u093f\u0939\u093e\u0930, \u091b\u0924\u094d\u0924\u0940\u0938\u0917\u0922\u093c, \u091d\u093e\u0930\u0916\u0902\u0921, \u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915, \u0915\u0947\u0930\u0932, \u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936, \u092e\u0939\u093e\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930, \u092e\u093f\u091c\u094b\u0930\u092e, \u0913\u0921\u093f\u0936\u093e, \u0930\u093e\u091c\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928, \u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941, \u0924\u0947\u0932\u0902\u0917\u093e\u0928\u093e, \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930\u093e\u0916\u0902\u0921, \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u0914\u0930 \u092a\u0936\u094d\u091a\u093f\u092e \u092c\u0902\u0917\u093e\u0932\u0964<\/p>\n<p>\u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0907\u0928 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0938\u0947 \u0932\u093e\u0917\u0942 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<h3 data-start=\"0\" data-end=\"48\"><strong data-start=\"2\" data-end=\"46\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930<\/strong><\/h3>\n<h3 class=\"\" data-start=\"50\" data-end=\"65\"><strong data-start=\"54\" data-end=\"63\">\u092a\u0930\u093f\u091a\u092f<\/strong><\/h3>\n<p class=\"\" data-start=\"66\" data-end=\"346\"><strong data-start=\"66\" data-end=\"103\">\u092c\u093e\u0918 (\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930) \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092a\u0936\u0941<\/strong> \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u092f\u0939 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u091c\u0948\u0935 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927\u0924\u093e \u0915\u093e \u090f\u0915 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 <strong data-start=\"166\" data-end=\"200\">\u0936\u093f\u0915\u093e\u0930, \u0935\u0928 \u0935\u093f\u0928\u093e\u0936 \u0914\u0930 \u0905\u0935\u0948\u0927 \u0924\u0938\u094d\u0915\u0930\u0940<\/strong> \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0924\u0947\u091c\u0940 \u0938\u0947 \u0918\u091f\u0928\u0947 \u0932\u0917\u0940 \u0925\u0940\u0964 \u0907\u0938 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0915\u094b \u0930\u094b\u0915\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <strong data-start=\"270\" data-end=\"344\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0928\u0947 1973 \u092e\u0947\u0902 &#8220;\u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930&#8221; (Project Tiger) \u0915\u0940 \u0936\u0941\u0930\u0941\u0906\u0924 \u0915\u0940\u0964<\/strong><\/p>\n<h3 data-start=\"355\" data-end=\"407\"><strong data-start=\"358\" data-end=\"405\">\u00a0\u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 (Project Tiger) \u0915\u094d\u092f\u093e \u0939\u0948?<\/strong><\/h3>\n<p class=\"\" data-start=\"409\" data-end=\"561\"><strong data-start=\"412\" data-end=\"423\">\u0936\u0941\u0930\u0941\u0906\u0924:<\/strong> 1 \u0905\u092a\u094d\u0930\u0948\u0932 1973<br data-start=\"437\" data-end=\"440\" \/><strong data-start=\"443\" data-end=\"461\">\u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0928\u093f\u0915\u093e\u092f:<\/strong> \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0927\u093f\u0915\u0930\u0923 (NTCA &#8211; National Tiger Conservation Authority)<br data-start=\"540\" data-end=\"543\" \/><strong data-start=\"546\" data-end=\"559\">\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f:<\/strong><\/p>\n<ul data-start=\"562\" data-end=\"728\">\n<li class=\"\" data-start=\"562\" data-end=\"592\">\n<p class=\"\" data-start=\"564\" data-end=\"592\">\u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 <strong data-start=\"573\" data-end=\"590\">\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u093e<\/strong><\/p>\n<\/li>\n<li class=\"\" data-start=\"593\" data-end=\"638\">\n<p class=\"\" data-start=\"595\" data-end=\"638\">\u0909\u0928\u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u0906\u0935\u093e\u0938\u094b\u0902 \u0915\u093e <strong data-start=\"620\" data-end=\"636\">\u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u0930\u0928\u093e<\/strong><\/p>\n<\/li>\n<li class=\"\" data-start=\"639\" data-end=\"677\">\n<p class=\"\" data-start=\"641\" data-end=\"677\"><strong data-start=\"641\" data-end=\"666\">\u0905\u0935\u0948\u0927 \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0935\u0928 \u0915\u091f\u093e\u0908<\/strong> \u0915\u094b \u0930\u094b\u0915\u0928\u093e<\/p>\n<\/li>\n<li class=\"\" data-start=\"678\" data-end=\"728\">\n<p class=\"\" data-start=\"680\" data-end=\"728\"><strong data-start=\"680\" data-end=\"700\">\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u094b\u0902<\/strong> \u0915\u094b \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0928\u093e<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p class=\"\" data-start=\"730\" data-end=\"800\"><strong data-start=\"733\" data-end=\"798\">\u0936\u0941\u0930\u0941\u0906\u0924 \u092e\u0947\u0902 9 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u0925\u0947, \u091c\u094b \u0905\u092c 54 \u0939\u094b \u091a\u0941\u0915\u0947 \u0939\u0948\u0902 (2025 \u0924\u0915)\u0964<\/strong><\/p>\n<h3 data-start=\"807\" data-end=\"881\"><strong data-start=\"810\" data-end=\"879\">\u00a0\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u0915\u0940 \u0938\u0942\u091a\u0940 (Tiger Reserves in India)<\/strong><\/h3>\n<h3 class=\"\" data-start=\"883\" data-end=\"928\"><strong data-start=\"887\" data-end=\"926\">\u00a0\u0936\u0940\u0930\u094d\u0937 10 \u092a\u094d\u0930\u0938\u093f\u0926\u094d\u0927 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935:<\/strong><\/h3>\n<div class=\"overflow-x-auto contain-inline-size\">\n<table data-start=\"930\" data-end=\"1765\">\n<thead data-start=\"930\" data-end=\"984\">\n<tr data-start=\"930\" data-end=\"984\">\n<th data-start=\"930\" data-end=\"949\"><strong data-start=\"932\" data-end=\"948\">\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/th>\n<th data-start=\"949\" data-end=\"961\"><strong data-start=\"951\" data-end=\"960\">\u0930\u093e\u091c\u094d\u092f<\/strong><\/th>\n<th data-start=\"961\" data-end=\"984\"><strong data-start=\"963\" data-end=\"980\">\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e<\/strong><\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody data-start=\"1033\" data-end=\"1765\">\n<tr data-start=\"1033\" data-end=\"1110\">\n<td><strong data-start=\"1035\" data-end=\"1059\">\u0915\u0949\u0930\u094d\u092c\u0947\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930\u093e\u0916\u0902\u0921<\/td>\n<td>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u092a\u0939\u0932\u093e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 (1973)<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1111\" data-end=\"1184\">\n<td><strong data-start=\"1113\" data-end=\"1137\">\u0930\u0923\u0925\u0902\u092d\u094c\u0930 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u0930\u093e\u091c\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928<\/td>\n<td>\u0910\u0924\u093f\u0939\u093e\u0938\u093f\u0915 \u0915\u093f\u0932\u0947 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092a\u094d\u0930\u0938\u093f\u0926\u094d\u0927<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1185\" data-end=\"1254\">\n<td><strong data-start=\"1187\" data-end=\"1210\">\u0915\u093e\u0928\u094d\u0939\u093e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936<\/td>\n<td>&#8216;\u0926 \u091c\u0902\u0917\u0932 \u092c\u0941\u0915&#8217; \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0947\u0930\u0923\u093e<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1255\" data-end=\"1322\">\n<td><strong data-start=\"1257\" data-end=\"1282\">\u092c\u093e\u0902\u0927\u0935\u0917\u0922\u093c \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936<\/td>\n<td>\u0938\u092c\u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092c\u093e\u0918 \u0918\u0928\u0924\u094d\u0935<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1323\" data-end=\"1404\">\n<td><strong data-start=\"1325\" data-end=\"1349\">\u0938\u0941\u0902\u0926\u0930\u092c\u0928 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u092a\u0936\u094d\u091a\u093f\u092e \u092c\u0902\u0917\u093e\u0932<\/td>\n<td>\u0930\u0949\u092f\u0932 \u092c\u0902\u0917\u093e\u0932 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0914\u0930 \u092e\u0948\u0902\u0917\u094d\u0930\u094b\u0935 \u091c\u0902\u0917\u0932<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1405\" data-end=\"1477\">\n<td><strong data-start=\"1407\" data-end=\"1431\">\u092a\u0947\u0930\u093f\u092f\u093e\u0930 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u0915\u0947\u0930\u0932<\/td>\n<td>\u0939\u093e\u0925\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u094d\u0930\u0938\u093f\u0926\u094d\u0927<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1478\" data-end=\"1551\">\n<td><strong data-start=\"1480\" data-end=\"1504\">\u0928\u093e\u0917\u0930\u0939\u094b\u0932 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915<\/td>\n<td>\u092c\u093e\u0918 \u0914\u0930 \u0924\u0947\u0902\u0926\u0941\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0905\u091a\u094d\u091b\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1552\" data-end=\"1617\">\n<td><strong data-start=\"1554\" data-end=\"1575\">\u092a\u0947\u0902\u091a \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936<\/td>\n<td>\u092a\u094d\u0930\u0938\u093f\u0926\u094d\u0927 &#8216;\u092e\u094b\u0917\u0932\u0940 \u0932\u0948\u0902\u0921&#8217;<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1618\" data-end=\"1691\">\n<td><strong data-start=\"1620\" data-end=\"1644\">\u0938\u0924\u092a\u0941\u0921\u093c\u093e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936<\/td>\n<td>\u0907\u0915\u094b-\u091f\u0942\u0930\u093f\u091c\u094d\u092e \u0914\u0930 \u091c\u0948\u0935 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927\u0924\u093e<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"1692\" data-end=\"1765\">\n<td><strong data-start=\"1694\" data-end=\"1719\">\u092e\u0941\u0926\u0941\u092e\u0932\u093e\u0908 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935<\/strong><\/td>\n<td>\u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941<\/td>\n<td>\u0928\u0940\u0932\u0917\u093f\u0930\u0940 \u092c\u093e\u092f\u094b\u0938\u094d\u092b\u0940\u092f\u0930 \u0915\u093e \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<h3 data-start=\"1772\" data-end=\"1836\"><strong data-start=\"1775\" data-end=\"1834\">\u00a0\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0941\u0932 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 (2024 \u092e\u0947\u0902 54 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935)<\/strong><\/h3>\n<p class=\"\" data-start=\"1837\" data-end=\"1972\"><strong data-start=\"1840\" data-end=\"1867\">\u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935:<\/strong> \u0928\u093e\u0917\u093e\u0930\u094d\u091c\u0941\u0928\u0938\u093e\u0917\u0930 \u0936\u094d\u0930\u0940\u0936\u0948\u0932\u092e (\u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936)<br data-start=\"1905\" data-end=\"1908\" \/><strong data-start=\"1911\" data-end=\"1938\">\u0938\u092c\u0938\u0947 \u091b\u094b\u091f\u093e \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935:<\/strong> \u092c\u094b\u0930\u0940 \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 (\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936)<\/p>\n<h2 class=\"\" data-start=\"1979\" data-end=\"2025\"><strong data-start=\"1982\" data-end=\"2023\">\u00a0\u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938<\/strong><\/h2>\n<p class=\"\" data-start=\"2027\" data-end=\"2350\"><strong data-start=\"2031\" data-end=\"2087\">\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u093e\u0918 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0927\u093f\u0915\u0930\u0923 (NTCA) \u0915\u093e \u0917\u0920\u0928 (2005)<\/strong><br data-start=\"2087\" data-end=\"2090\" \/><strong data-start=\"2094\" data-end=\"2159\">\u092e\u0941\u0926\u0941\u092e\u0932\u093e\u0908, \u0938\u0941\u0902\u0926\u0930\u092c\u0928, \u092a\u0947\u0930\u093f\u092f\u093e\u0930 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930<\/strong><br data-start=\"2159\" data-end=\"2162\" \/><strong data-start=\"2166\" data-end=\"2219\">\u092c\u093e\u0918 \u091c\u0928\u0917\u0923\u0928\u093e (Tiger Census) \u0939\u0930 4 \u0938\u093e\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0940 \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948<\/strong><br data-start=\"2219\" data-end=\"2222\" \/><strong data-start=\"2226\" data-end=\"2286\">\u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0908-\u0938\u0930\u0935\u093f\u0932\u093e\u0902\u0938 \u0914\u0930 GPS \u091f\u094d\u0930\u0948\u0915\u093f\u0902\u0917<\/strong><br data-start=\"2286\" data-end=\"2289\" \/><strong data-start=\"2293\" data-end=\"2348\">\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0928\u093e<\/strong><\/p>\n<h3 data-start=\"2357\" data-end=\"2421\"><strong data-start=\"2360\" data-end=\"2419\">\u00a0\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e (Tiger Population in India)<\/strong><\/h3>\n<div class=\"overflow-x-auto contain-inline-size\">\n<table data-start=\"2423\" data-end=\"2586\">\n<thead data-start=\"2423\" data-end=\"2459\">\n<tr data-start=\"2423\" data-end=\"2459\">\n<th data-start=\"2423\" data-end=\"2434\"><strong data-start=\"2425\" data-end=\"2433\">\u0935\u0930\u094d\u0937<\/strong><\/th>\n<th data-start=\"2434\" data-end=\"2459\"><strong data-start=\"2436\" data-end=\"2455\">\u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e<\/strong><\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody data-start=\"2491\" data-end=\"2586\">\n<tr data-start=\"2491\" data-end=\"2509\">\n<td>2025<\/td>\n<td>1,411<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"2510\" data-end=\"2528\">\n<td>2025<\/td>\n<td>1,706<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"2529\" data-end=\"2547\">\n<td>2025<\/td>\n<td>2,226<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"2548\" data-end=\"2566\">\n<td>2025<\/td>\n<td>2,967<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-start=\"2567\" data-end=\"2586\">\n<td>2025<\/td>\n<td>3,167+<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p class=\"\" data-start=\"2588\" data-end=\"2651\"><strong data-start=\"2591\" data-end=\"2649\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0926\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e \u0915\u0947 \u0932\u0917\u092d\u0917 75% \u092c\u093e\u0918 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b \u0938\u092c\u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/strong><\/p>\n<h3 data-start=\"2658\" data-end=\"2678\"><strong data-start=\"2661\" data-end=\"2676\">\u00a0\u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u0930\u094d\u0937<\/strong><\/h3>\n<p class=\"\" data-start=\"2679\" data-end=\"2949\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 <strong data-start=\"2688\" data-end=\"2723\">\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930<\/strong> \u0928\u0947 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0921\u093c\u0940 \u0938\u092b\u0932\u0924\u093e \u0939\u093e\u0938\u093f\u0932 \u0915\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u092c\u0922\u093c\u0940 \u0939\u0948, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0905\u092d\u0940 \u092d\u0940 <strong data-start=\"2810\" data-end=\"2854\">\u0936\u093f\u0915\u093e\u0930, \u091c\u0902\u0917\u0932\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u091f\u093e\u0908 \u0914\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0935-\u092a\u0936\u0941 \u0938\u0902\u0918\u0930\u094d\u0937<\/strong> \u092c\u0921\u093c\u0940 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u0907\u0938\u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <strong data-start=\"2884\" data-end=\"2937\">\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0932\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940, \u0915\u0921\u093c\u0947 \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928 \u0914\u0930 \u091c\u093e\u0917\u0930\u0942\u0915\u0924\u093e<\/strong> \u091c\u0930\u0942\u0930\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<p class=\"\" data-start=\"2951\" data-end=\"3023\"><strong data-start=\"2954\" data-end=\"3018\">&#8220;\u0905\u0917\u0930 \u092c\u093e\u0918 \u092c\u091a\u0947\u0902\u0917\u0947, \u0924\u094b \u091c\u0902\u0917\u0932 \u092c\u091a\u0947\u0902\u0917\u0947, \u0914\u0930 \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u0938\u0902\u0924\u0941\u0932\u093f\u0924 \u0930\u0939\u0947\u0917\u093e!&#8221;<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u0936\u094d\u0930\u0943\u0902\u0916\u0932\u093e (Food Chain) \u0915\u093e \u0936\u0940\u0930\u094d\u0937 \u0936\u093f\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0907\u0938 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0930, \u0907\u0938\u0915\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u0915\u0940 \u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0947 \u0905\u0938\u094d\u0924\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u091c\u0930\u0941\u0930\u0940 \u0939\u0948\u0964\u00a0Tiger reserves in India\u00a0\u0914\u0930\u00a0\u092a\u094d\u0930\u094b\u091c\u0947\u0915\u094d\u091f \u091f\u093e\u0907\u0917\u0930 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0924 \u0915\u0930\u0947\u0902\u0917\u0947| Tiger reserves in India in Hindi Tiger Reserve \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u092c\u093e\u0918 \u0915\u0940 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u092c\u093e\u0918\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u0930\u0916\u0930\u0916\u093e\u0935 \u0915\u094b \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":89,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1031],"tags":[],"class_list":["post-3947","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tiger-reserve-in-india"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3947","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/users\/89"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3947"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3947\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3947"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3947"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reilsolar.com\/hindigyan\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3947"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}